[Review] Các sách lý thuyết âm nhạc - khoa học âm nhạc

Tổng hợp danh sách (và ý kiến cá nhân về) các quyển sách liên quan đến âm nhạc mình đã có trên kệ. Sau khi đã mua, học và đọc không ít các quyển sách loại này, tự nhiên thấy muốn viết một cái review tổng thể, điểm sơ qua nội dung từng quyển, những gì đã học được và ‘đề cử’ vài quyển hay và có giá trị. Có thể sẽ hữu ích với ai đó, có thể không.

(những quyển có tên in nghiêng là photocopy, những quyển không in nghiêng là bản chính)

CÁC SÁCH NHẠC LÝ 

Quá quen thuộc, chắc không cần giới thiệu chi nữa.

• 1000 Hợp Âm Cho Đàn Organ & Piano - Patrick Moulou: Rất bổ ích, gồm tất cả những hợp âm thường dùng và hơi ít dùng cũng có (trường, thứ, bảy, trưởng bảy, thứ bảy, tăng, giảm, bảy bán giảm... không nhớ còn gì thêm hay không nữa). Với các bản nhạc hiện đại bây giờ thì nhiêu đây hợp âm là quá dư luôn rồi, thế nên bạn nào học organ keyboard hay piano muốn biết hợp âm nào bấm thế nào cứ thế mua về mà tra, được sắp xếp theo đúng thứ tự từ âm giai Đô (C) đến Si (B) với đầy đủ 12 giọng. Tuy nhiên, đối với những bạn đã biết các quy luật hình thành hợp âm thì không cần mua, vì quyển này cũng không có gì mới hết, mình mua nó ban đầu cũng vì để cho những người mình đang kèm có thêm tài liệu để tra hợp âm cho dễ mà không cần hỏi đến mình (lười) =))
• Học nhạc không khó, từ nhạc lý đến hòa âm - Nguyễn Duy: Đề xuất rất tốt cho những người mới bắt đầu học nhạc, đặc biệt là các đối tượng đã từng ngao ngán những giờ học ‘tập đọc nhạc’ ở trường cấp II (:v).  Quyển sách trình bày súc tích, dễ hiểu, có thêm bảng xoay hợp âm theo bộ khóa giúp xác định nhanh chủ âm của bài dựa vào bộ dấu hóa đầu bài, phần giảng giải về hòa âm chủ yếu là về những hợp âm cơ bản và cách tự đặt nó vào trong một bản nhạc bất kì. Mới mua quyển này gần đây và thấy hơi tiếc tiền vì đã biết gần hết trong đó rồi (mua trên mạng nên không được đọc trước, được đọc trước đã không mua). Đang muốn nhượng lại với giá rẻ hơn giá bìa, ai có hứng thú cứ inbox.
• Nhạc lí căn bản (thực hành) - Ngô Ngọc Thắng: Quyển nhạc lí đầu tiên trong nhà (má mua cho ba đọc), nên mình hồi nhỏ xíu cũng ‘ké’ được. Gồm các kiến thức cơ bản về âm nhạc và các kí hiệu âm nhạc, sau mỗi phần đều có bài tập, khá bổ ích. Trong này đầy rẫy các trang đã bị mình thời trẻ trâu tô vẽ bậy lung tung, nhưng nói chung là vẫn còn dùng được =))
• Nhạc lí cơ bản - Nhạc viện TP.HCM: Dày gấp 3, 4 lần quyển trên. Đây thực sự là một tài liệu quý (mình mượn được từ 1 đứa bạn photo mới có được). Gồm TẤT TẦN TẬT mọi thứ liên quan đến nhạc lý, tên là nhạc lí cơ bản nhưng cũng có hơn nửa cuốn hoàn toàn là những thứ không hề cơ bản chút nào (cứ như tự ‘đẻ’ ra thêm để mà học), đặc biệt là phần tính chất của quãng, các hệ thống âm giai & tính chất, các hợp âm bảy... thuộc dạng không hề dễ, nhưng cũng rất thú vị. Đây là một đề xuất nữa của mình cho những người đam mê muốn tìm hiểu sâu hơn kĩ hơn về nguyên lí, nguyên tắc của âm nhạc, còn nếu bạn không đam mê và chỉ muốn dừng lại ở mức độ vừa đủ để chơi một nhạc cụ căn bản thì không nên tìm kiếm quyển này, vì chắc chắn bạn sẽ bị bối rối.
• Nhạc lí cơ bản - Thiên Kim: Quyển này thì đúng là cơ bản thiệt =)) Nội dung cũng gần giống quyển của Ngô Ngọc Thắng, cũng có bài tập này nọ. Đây là đề xuất tốt cho những bạn mới bắt đầu học nhạc lí và muốn học một cách nghiêm túc, chỉ cần điểm qua hết quyển này và năm được các kiến thức nền tảng, bạn sẽ dễ tiến xa hơn.
• Nhạc lí nâng cao - Nguyễn Hạnh: Mua và đọc xong từ năm ngoái, mình không thực sự nhớ quyển này có những nội dung gì, chỉ nhớ mình bị ấn tượng bởi các chương ‘quãng và tính chất của quãng’, ‘các thuật ngữ tiếng Ý thường dùng’ và ‘các điệu thức thường dùng’. Đặc biệt phần các điệu thức có sự chỉ dẫn và ví dụ chi tiết về từng dạng (Bolero, Rhumba, Cha Cha Cha, Waltz, Pop...), mỗi điệu thức còn được tác giả cung cấp 3-4 cách đệm khác nhau, vô cùng bổ ích đối với những bạn học piano đệm hát (trong đó có mình).

CÁC SÁCH LÝ THUYẾT *KHOA HỌC* VỀ ÂM NHẠC

Mặc dù vẫn là lý thuyết về âm nhạc, nhưng nếu như những quyển trên là những lý thuyết căn bản (nghĩa là dù bạn có học xướng âm hay chơi nhạc cụ hay tiến sâu hơn vào âm nhạc, bạn đều phải học những kiến thức đó), thì đây là list các quyển sách với những lý thuyết chuyên ngành, chuyên sâu hơn (bạn có thể tiếp cận âm nhạc hoặc học chơi các nhạc cụ một cách cơ bản mà không cần biết đến các kiến thức này). Tất nhiên đối với những người muốn đào sâu hơn, đây là những kiến thức rất cần thiết, bởi lẽ, khi đã học biết về chúng, bạn sẽ có một tầm nhìn bao quát hơn về nguyên lí và nguyên tắc trong âm nhạc, từ đó biết cách làm thế nào cho một bản nhạc trở nên hay hơn, sang trọng hơn. Bản đệm đàn của một người học đàn bình thường, thông thường sẽ không hay bằng bản đệm đàn của một người học đàn đã học qua hòa âm. Thế nên, trừ khi bạn là thiên tài có thể nhận biết được liền các quy luật trong âm nhạc (thực chất những quy luật này đã có sẵn trong tự nhiên, được con người qua bao đời phát hiện ra bằng kinh nghiệm và sau này được máy móc kiểm chứng), thì bạn bắt buộc phải học các kiến thức này nếu muốn tiếp cận âm nhạc một cách có hệ thống. Những quy tắc, lý thuyết này là cái đã biến âm nhạc thành một môn khoa học chính danh. Và tất nhiên, chúng đòi hỏi phải có một nền tảng nhạc lí thật vững chắc và một người thầy để bạn có thể đi những bước đầu tiên.

• Các kiểu hợp âm vòng & các kiểu kết hợp hợp âm - (it’s me): *Sắp xếp theo alphabet, nên cái này ở trên đầu*. Có một thời gian mình đã ngồi tổng hợp những đường nét hợp âm thường gặp để làm nên cái tài liệu này. Đây là một dạng tài liệu tham khảo cho những ai có ý định đọc để sáng tác, hay đang học cách nghe và chơi (play by ear) các bản nhạc hiện đại (modern), hoặc dành cho những ai thực sự có hứng thú về hợp âm, đọc đơn thuần chỉ để biết. Mỗi cách kết hợp hợp âm mình đều có đưa ra 1 ví dụ cụ thể, có thêm bảng ví dụ ở cuối về những bài có sử dụng các cách kết hợp đó (tuy nhiên vì mục đích ‘huấn luyện đôi tai’ nên mình không ghi chính xác ở chỗ nào trong bài thì có nó xuất hiện, hãy tự nghe và tìm hiểu - nếu bạn nghe được thì bạn cũng không phải hạng xoàng đâu).
• Đối âm – Thực hành & ứng dụng - Bùi Hoàng Yến: Đáng tiền. Quyển sách dày cộm này có cực kì nhiều kiến thức chuyên sâu và khó. Như những tài liệu đối âm khác, quyển này trình bày theo lối tổng hợp lại của P.P Fux TK XVIII (chi tiết xem tại quyển Đối âm của Linh mục Kim Long ở dưới). Ngoài ra, quyển sách này còn có thêm một phần nữa là đối âm mở rộng, hẳn tác giả đã phải phân tích vô số tác phẩm của các nhà soạn nhạc nổi tiếng và có một bề dày kinh nghiệm về đối âm mới có thể soạn ra được một phần (theo mình là) vô giá. Qua việc phân tích những ứng dụng trực tiếp của đối âm trong các tác phẩm nổi tiếng của những nhà soạn nhạc thiên tài cũng như ứng dụng của đối âm trong hợp xướng thánh ca, tác giả đã chứng minh luận điểm của mình: không hề có sự tách biệt đối âm thành đối âm tự do và đối âm nghiêm ngặt (thuở ấy, khi so sánh các quy luật mang tính kỷ luật cao và bắt buộc trong giáo trình của Fux với các tác phẩm của Beethoven hay Chopin, người ta thấy có những mâu thuẫn rất lớn nên sinh nghi ngờ, Bùi Hoàng Yến đã phân tích kỹ lưỡng các tác phẩm đó và chỉ ra những quy luật đối âm có ở khắp mọi nơi, chỉ là chúng đã được mở rộng thêm bằng nhiều cách khác nhau). “Sự phân biệt thông thường giữa đối âm nghiêm ngặt và đối âm tự do là sai lầm và gây ra nhiều ngộ nhận nghiêm trọng (chẳng hạn như “phải có kỷ luật trước khi bước vào giai đoạn sáng tác tự do”), bởi vì về khái niệm cơ bản thì chẳng có gì là nghiêm ngặt và sự phát triển của nó cũng chẳng có gì là tự do” - đối âm mở rộng là “sự triển khai phát triển xử lý và biến hóa của các nguyên lý cốt lõi” của đối âm căn bản. Quyển sách này cũng chỉ ra tầm quan trọng của đối âm, không chỉ như là một phong cách sách tác thế kỉ XV-XVI; và giúp độc giả phân biệt hòa âm với đối âm. 
• Hòa âm truyền thống. Từ cổ điển đến hiện đại - Nguyễn Bách: Quyển sách đầu tiên về hòa âm mà mình có. Thuở đó, ngoài các cách kết hợp hợp âm theo lối cổ điển, mình thật sự không thể làm gì hơn (vì lúc đầu chưa đi học hòa âm nên trong đầu vẫn còn nặng tư tưởng nhạc nhẹ, hơn nữa không có ai chỉ dạy nên ban đầu đọc những quy luật cơ bản của hòa âm mình cũng chẳng hiểu nổi nữa nói chi là áp dụng). Tuy nhiên sau này, sau khi đã đi học hòa âm, coi lại quyển sách này thấy thật sự rất bổ ích. Quyển sách này khá dày, nên có chỗ để trích dẫn vô số những ví dụ của các nhà soạn nhạc thiên tài thuộc các trường phải khác nhau và phân tích chúng rất kĩ lưỡng (các sách khác về hòa âm khá nhỏ gọn nên không đủ chỗ cho các ví dụ). Chỉ thấy một điểm trừ là chương về các hợp âm 7 và hợp âm 9 lại để sau phần chuyển biến, vì theo như mình thấy, có rất nhiều chuyển biến được thực hiện nhờ hợp âm 7 và 9.
• Hòa âm (1) - GM. Phaolô Nguyễn Văn Hòa: Như trong lời giới thiệu Đức Cha đã có nói, đây như là quyển Tìm hiểu và thực tập hòa âm của Linh mục Kim Long, có y nguyên các ví dụ và bài tập, chỉ là đã được sửa lại về phương diện từ ngữ cho dễ hiểu hơn với cách tiếp cận và từ vựng ngày nay. Ngoài ra, tác giả có bỏ chương đầu nói về họa âm cộng hưởng, nhưng bù lại được thêm vào một chương ôn tập nhạc lí khá thực tiễn & cần thiết. Đang tìm mua tập 2 mà chưa thấy ở đâu có, chắc vẫn chưa xuất bản.
• Sáng tác ca khúc & hợp xướng - Hải Nguyễn: Hải Nguyễn (tên bút danh) là một nhạc sĩ Công Giáo đã từng sáng tác nhiều bài thánh ca hay, và nhất là, đã từng tập hát cho ca đoàn Têrêsa xứ Châu Bình một thời gian (hiện tại người đang tập hát cho ca đoàn là mình, còn hồi đó mình vẫn là ca viên nên cũng được đi tập hát với nhạc sĩ Hải Nguyễn nhiều lần). Mình cũng gọi là biết sơ về sáng tác, nhưng chủ yếu sáng tác bằng kinh nghiệm chứ không thông qua một lớp học bài bản nào, nên cũng muốn mua thêm sách về tham khảo. Sách rất hay, trình bày rất rõ ràng cụ thể từng mục. Phần nhạc đề và biến đổi nhạc đề, phần kết nối các câu nhạc trong một đoạn nhạc... khá giống với kinh nghiệm của mình (giờ thì đã kiểm chứng được là kinh nghiệm sáng tác của mình cũng đúng đúng đấy chứ :v). Quyển sách này ‘bị’ ở phần hòa bè và luân khúc (là đặc trưng lần lượt của hòa âm & đối âm), tác giả cung cấp sơ qua khái niệm và cách thức làm nhưng do khuôn khổ hạn hẹp của sách, nên không thể đưa ra hướng dẫn chi tiết và ví dụ được; trong khi luật lệ của các phần này vô cùng khó. Tuy là sách về sáng tác, nhưng mình thích nhất là chương giới thiệu lịch sử âm nhạc phương Tây và giới thiệu về âm nhạc ngũ cung của TQ & VN.
• Tìm hiểu và thực tập Đối Âm - Lm. Kim Long: Sách hay & quý. Như đã nói ở phần giới thiệu, đối âm đáng ra nên học theo 4 thể nhạc thuộc Thánh ca Thiên Chúa Giáo, nhưng do các loại nhạc này còn quá xa lạ với học viên VN nên đã trình bày dưới dạng cung & thể truyền thống (12 cung từ C đến B, 2 thể trưởng & thứ). Đó thật ra là phương pháp của Fux - phương pháp đối âm mà được cả Mozart, Beethoven, Chopin, Liszt... học theo. Sách gồm 2 phần - đối âm đơn và đối âm phức tạp (phỏng tạo & hoán vị), mình thích cách sử dụng từ ngữ ở quyển sách này hơn là quyển của Bùi Hoàng Yến một chút. Đối âm đơn được trình bày từ 2 bè đến 8 bè (wtf 8 bè?), mỗi dạng có 4 hoặc cả 5 loại (nốt đối nốt, hai nốt đối một, bốn nốt đối một, đảo phách, tổng hợp, hoa mỹ); phần đối âm phức tạp được chia thành đối âm phỏng tạo và đối âm hoán vị (mình chưa dám đụng tới) - phần đối âm phỏng tạo thì có cả từ 2-8 bè, còn đối âm hoán vị thì khoảng 2-3 bè (trước đây đã biết trò hoán vị quãng 8 rồi, nhưng trong này còn quãng 10-14... the hell).
• Tìm hiểu và thực tập Hòa Âm - Lm. Kim Long: Sách hay & quý. Chương đầu tiên nói về họa âm và quy luật cộng hưởng âm thanh (mình khá thích chương này vì nó lí giải nguyên lí tự nhiên trong vũ trụ đối với âm nhạc), tiếp đến là các quy luật tổng quát rồi mới bước vào các hợp âm. Trình bày rất súc tích ngắn gọn (quyển sách chỉ dày hơn quyển vở một chút), và rất có khoa học: học viên sẽ học về các hợp âm ba trước, ở cả ba thể nền, đảo I và đảo II; tiếp đến là tất cả các loại hợp âm 7 (không tính 7 bán giảm và 7 giảm hoàn toàn) và hợp âm 9 át âm (ở đây tác giả sử dụng từ thống âm); tiếp đến là các chương về chuyển biến (mình thích đặc trưng này của hòa âm, vì chuyển biến dễ tạo nên nhiều cảm xúc khác biệt cho người nghe, ở đối âm do chú trọng đến dòng ca nên chỉ có thể chuyển biến qua các cung họ gần, còn hòa âm có thể chuyển biến lung tung tùm lum tè lè miễn có chuẩn bị trước đúng luật); sau cùng là chương về các nốt hoa mỹ. Đây cũng là quyển sách mà mình sẽ dùng để học tiếp hòa âm sau này. 
• Tuyển tập những phương pháp hoà âm - Bùi Hoàng Yến: Vì trước đó đã mua quyển Đối âm - thực hành và ứng dụng của cùng tác giả (và đã cực kì hài lòng) rồi nên thấy quyển này thì chỉ lật sơ coi qua rồi hốt về luôn. Về cơ bản, sách cũng trình bày những đặc trưng luật lệ của hòa âm, bố cục các phần gần giống với quyển của Cha Kim Long, trừ phần cuối về nốt hoa mỹ thì tác giả chia làm hai phần theo đặc trưng của chúng, làm rõ hơn vai trò của các nốt này. Từ ngữ sử dụng có nhiều chỗ khác với Cha Kim Long, nhưngvề kiến thức nói chung vẫn giống. Mình thích hai chương cuối về hòa âm cho bè trầm phức tạp và hào âm cho bản đệm đàn, ở đây tác giả giải thích rất kỹ lưỡng về các kiểu bè trầm và các cách hòa âm bắt buộc (well, trừ khi bạn muốn bản hòa âm của mình dở hơn thì bạn không cần tuân theo những quy tắc đó), cùng các kiểu hòa âm bản đệm đàn, cách đi bè trầm, cách đánh & rải hợp âm... (tuy nhiên mình vẫn muốn chương đệm đàn này sẽ giải thích kỹ hơn dài hơn nữa, vì đọc xong vẫn thấy hơi mông lung). Quyển sách này khá dày, nên cũng có chỗ cho các ví dụ trích đoạn từ các tác phẩm nổi tiếng (dĩ nhiên là bể nhạc bao la, nên ví dụ không thể trùng khớp hết với các ví dụ trong quyển của Nguyễn Bách ở trên => có thêm cái ở tham khảo & phân tích).