[Giới thiệu Âm nhạc] ARS SUBTILIOR

Như thường thấy ở mỗi thoái trào của một thời kỳ âm nhạc, giai đoạn kết thúc thời kỳ Trung cổ được dánh đấu bởi phong cách âm nhạc mang tính kiểu cách cao được biết đến với tên gọi Ars Subtilior. Đây là một phong cách âm nhạc đặc trưng bởi sự phức tạp của nhịp điệu và ký hiệu xuất hiện ở miền nam nước Pháp (tại Paris và Avignon); cũng như ở miền bắc Tây Ban Nha vào cuối thế kỷ 14. Theo nhiều hình thức, đây dường như là một nỗ lực nhằm trộn lẫn hai phong cách âm nhạc Pháp và Ý. Ngày nay, thuật ngữ này thường được sử dụng trong tương phản với ars nova, áp dụng cho các phong cách âm nhạc của thời kỳ trước từ khoảng 1310 đến khoảng 1370; mặc dù một số học giả thích xem xét các ars subtilior một tiểu thể loại của phong cách trước đó.

• Âm nhạc thời kỳ này mang tính kiểu cách cao với sự phức tạp về nhịp điệu, (phức tạp hơn cả ars nova) đến nỗi không một thời kỳ âm nhạc nào có thể sánh kịp cho tới tận thế kỷ XX. Trên thực tế, không chỉ có rất ít tác phẩm trong suốt năm thế kỷ rưỡi sau đó sánh kịp độ phức tạp về nhip điệu của âm nhạc giai đoạn này, với việc sử dụng nhấn lệch âm cực đoan (đảo phách) và phép đo nhịp vô cùng rắc rối. Chất liệu âm nhạc thời kỳ này cũng rất phức tạp, nhất là trong mối tương quan với cấu trúc nhịp điệu. Chúng ta đã bàn đến việc sử dụng isorhythm trong âm nhạc thời kỳ Ars nova, trên thực tế, isorhythm còn tiếp tục được phát triển đến cuối thế kỷ 14 và phải đến tận đầu thế kỷ 15 mới đạt được đến đỉnh cao về mức độ tinh vi. Thay vì sử dụng kỹ thuật isorhythm trong một hoặc hai giọng, hoặc hoán đổi nó giữa các giọng hát, một số tác phẩm thời kỳ này hoàn toàn sử dụng cấu trúc isorhythm tới mức thách thức cả các tác phẩm nhạc 12 âm (cromatic) của chủ nghĩa âm nhạc serialism của thế kỷ XX về tính hệ thống trong việc sắp xếp nhịp điệu và các yếu tố bè giọng. 

• Một hình thức phức tạp nữa của thời kì này là nhạc phổ (sheet music). Các bản thảo viết tay của thời kì Ars Subtilior thường có những hình thù lạ thường giàu tính biểu cảm, như thể là một hình thức diễn tả âm nhạc cho thị giác vậy. Ví dụ như bản Belle, bonne, sage - một bản chanson về tình yêu viết ở thể loại canon xoay vòng của Baude Cordier được ghi chép thành hình trái tim; hay bản La Harpe de Melodie của Jacob Senleches được viết trong hình một cây đàn harp (đàn hạc). Và một trong những kỹ thuật đặc trưng của ars subtilior là trong bản thảo có thêm các dãy nốt ghi chú màu đỏ. 

• Thêm một điều lưu ý nữa: là thời kì này người ta chưa tổng hợp kiến thức về âm giai (kiểu như tone chủ C hay Am chẳng hạn), nên các tác phẩm âm nhạc thời kì này không di chuyển theo cung thể nhất định mà theo kiểu ‘tràn lan đại hải’, bởi vậy chúng vô cùng phức tạp và khó nắm bắt (đặc biệt là đối với những ma mới như mình chẳng hạn). Các kiến thức trọng yếu về 12 cung (C -> B) và 2 thể (trưởng & thứ) mãi đến thời Baroque (thời của Bach - TK XVII) mới xuất hiện, vậy nên trước đó cho dù là nhạc đơn điệu bình ca Gregorien (trước TK IX), nhạc đa âm sơ khai organum (TK X), nhạc phức tạp bậc nhất như thể loại ars nova & ars subtilior (TK XIII-XIV) hay nhạc theo kiểu đối âm nghiêm ngặt của những Người Hà Lan (thời kì Phục Hưng - TK XV-XVI), người ta hình như chỉ dựa trên cảm nhận và kinh nghiệm!

Các tác phẩm ars subtilior rất tinh tế, phức tạp, khó khăn để hát, và có lẽ đã được viết, hát và được thưởng thức bởi một lượng khán giả nhỏ là các chuyên gia và những người sành nhạc. Các tác phẩm thường là các bài hát thế tục có nội dung về tình yêu, chiến tranh, tinh thần hiệp sĩ và những câu chuyện từ thời cổ đại. Thuật ngữ Ars Subtilior - "chủ nghĩa kiểu cách" được cách học giả thời kỳ sau này sử dụng để thể mô tả tính nghệ thuật vị nghệ thuật (không chỉ trong âm nhạc mà còn trong các lĩnh vực nghệ thuật khác) dẫn tới căn bệnh hình thức mà một số tác giả bị ‘nhiễm’ của thời kỳ Ars subtilior.

Một trong những nguồn tư liệu còn đến nay về các tác phẩm chanson thời kỳ Ars subtilior là Chantilly Codex. Có thể tìm hiểu các thêm về các nhà soạn nhạc viết theo phong cách Ars subtilior như: Anthonello de Caserta, Philippus de Caserta (tức Philipoctus de Caserta), Johannes Ciconia, Matteo da Perugia, Lorenzo da Firenze, Grimace, Jacob Senleches, và Baude Cordier.

Theo Wikipedia, mình chỉ chỉnh sửa sắp xếp lại tí xíu thôi!